Kur’an’da Sünnet Vardır

Son yıllarda Hz. Muhammed’i dinin oluşum ve gelişiminden dışlayarak sadece Kur’an İslam’ı oluşturmaya çalışan kendilerine “Kur’aniyyûn”, “Kur'ancılık” (Sadece Kur'an) denilen grubun etkisiyle Cami önlerinde Müslümanların birbirlerine bu konu Kur’an’da varımı? diyerek birçok dini hükmü inkara kalkıştıklarına şahit oluyoruz.

"Kur’an’da yok, öyleyse İslam’da da yok” cümlesi Kur’aniyyûn taraftarları tarafından adeta slogan haline getirildi. Bu tehlikeli sloganın büyüsüne kapılmayalım.

Kur’an’da Peygamberimiz var, O’na uyan, yolunda yürüyenleri Allah’ın seveceği müjdesi var, O’nun, “şahit, müjdeci, uyarıcı, Allah’ın izni ile O’na çağırıcı ve aydınlatan ışık” olduğu var, insanlara gönderilen Kitap’ı onlara sadece tebliğ değil aynı zamanda tebyin (açıklama) vazifesinin Allah tarafından O’na verildiği var, O’na itaat edenin Allah’a itaat etmiş olacağı prensibi var, Allah ve Resulü bir konuda hüküm verince kimsenin başka bir seçeneği olamayacağı var…

Şu hâlde Kur’an’da Peygamberimiz var, Peygamberimiz ’in sünneti de var.

Sünneti bir yana bırakıp sadece Kur’an Müslümanlığından bahsedenler, Kur’an’ı okuduklarını zanneden ama aslında okumamış veya anlayamamış olanlardır.

Hz. Peygamber’in Kur'an'ı açıklama yetkisine İslam literatüründe "tebyîn" denir. Kur'an-ı Kerim, peygamberin görevinin sadece vahiyleri insanlara ulaştırmak (tebliğ) olmadığını, aynı zamanda “tebyin” o vahiylerin kapalı veya anlaşılması zor kısımlarını veya ayrıntılarını açıklamak olduğunu açıkça belirtir. Bu yetkiyi doğrudan ve dolaylı olarak bildiren ayeti kerimelerden bazıları şunlardır:

“İnsanlara, kendilerine indirileni açıklaman (tübeyyine) ve onların da üzerinde düşünmeleri için sana bu Kur’an’ı indirdik.” (Nahl Suresi, 44)

“Sana bu Kitap’ı ancak, hakkında ihtilafa düştükleri şeyi onlara açıklayasın (tübeyyine) ve iman eden bir kavme rehber ve rahmet olsun diye indirdik.” (Nahl Suresi, 64)

“...O peygamber onlara iyiliği emreder, onları kötülükten meneder. Onlara temiz şeyleri helal, pis şeyleri haram kılar. Sırtlarındaki ağır yükleri ve üzerlerindeki zincirleri indirir...” (A’râf Suresi, 157)

“Şüphesiz ki insanlara Allah’ın sana gösterdiği şekilde hükmedesin diye bu Kitap’ı sana hak olarak indirdik.” (Nisâ Suresi, 105)

“Peygamber size ne verdiyse onu alın, neyi de size yasakladıysa ondan kaçının.” (Haşr Suresi, 7) “ Allah ve Resûlü bir işe hüküm verdiği zaman, inanmış bir erkek ve kadına o işi kendi isteklerine göre seçme hakkı yoktur. Her kim Allah ve Resulüne karşı gelirse, apaçık bir sapıklığa düşmüş olur ( Ahzâb Suresi, 36)

Kur'an'da genel hatlarıyla geçen hükümleri Hz. Peygamber “tebyin” yetkisiyle açıklamıştır.

Hz. Peygamber bu yetkiyi üç şekilde kullanmıştır:

1-Mücmeli Beyan (Kapalıyı Açıklama): Kur'an-ı Kerim bazı ibadetleri genel birer emir olarak verir ancak onların teknik detaylarına, rükünlerine veya şartlarına değinmez. Hz. Peygamber bunları bizzat uygulayarak ve anlatarak açıklamıştır.

Namaz Örneği: Kur'an'da pek çok ayette "Namazı kılın" emri geçer. Ancak namazın günde kaç vakit kılınacağı, hangi vakitte kaç rekât kılınacağı, rükû ve secdenin sırası veya namazda nelerin okunacağı Kur'an'da detaylandırılmaz. Hz. Peygamber, "Ben namazı nasıl kılıyorsam siz de öyle kılın" buyurarak bu kapalı emri açıklayarak somutlaştırmıştır.

Hac Örneği: Bakara Suresi 196. ayette "Haccı ve umreyi Allah için tamamlayın" denir. Haccın nasıl yapılacağının somut adımlarını (tavafın şavtlarının sayısı, Safa ile Merve arasındaki sa'y, Arafat vakfesi vb.) Hz. Peygamber, “Hac ibadetinizin yapılış şeklini benden öğrenin” diyerek bizzat göstererek açıklamıştır.

Zekât Örneği: Kur'an zekât vermeyi emreder ancak hangi maldan ne kadar verileceğini, nisap miktarının ne olduğunu belirtmez. Bu detayların tamamı Hz. Peygamber'in tebyin yetkisiyle belirlenmiştir.

2-Mübhemi Beyan (Bilinmeyeni Netleştirme): Ayetlerde geçen ve ilk bakışta tam olarak ne kastedildiği anlaşılamayan kavramları Hz. Peygamber doğrudan açıklamıştır.

Siyah ve Beyaz İplik Örneği: Bakara Suresi 187. ayette sahur vaktinin bitişi için, “Şafağın beyaz ipliği siyah ipliğinden ayırt edilinceye kadar yiyin, için” ifadesi yer alır. Bazı sahabeler bu ayeti lafzi anlayıp yastıklarının altına gerçek siyah ve beyaz ipler koymuşlardır. Durumu öğrenen Hz. Peygamber, buradaki ipliklerden kastın “gecenin karanlığı ile gündüzün aydınlığı” olduğunu açıklayarak yanlış anlaşılmayı düzeltmiştir.

Zulüm Kavramının Açıklanması: En'âm Suresi 82. ayette, "İman edip de imanlarına zulüm bulaştırmayanlar..." ifadesi indiğinde sahabeler, “Hangimiz kendine zulmetmiyor ki?” diyerek endişeye kapılmışlardır. Hz. Peygamber, buradaki zulmün genel anlamdaki günahlar değil, Lokman Suresi'nde de geçtiği üzere “şirk (Allah'a ortak koşmak)” olduğunu açıklamış ve kalpleri teskin etmiştir.

3-Tahsis (Geneli Özelleştirme): Kur'an'ın genel bir hükmünü, bazı özel durumları dışarıda bırakarak veya sınırlandırarak açıklamıştır.

Haram Yiyecekler Örneği: Mâide Suresi 3. ayette genel bir ifadeyle "Leş (kendiliğinden ölmüş hayvan) size haram kılındı" buyrulur. Hz. Peygamber bu genel hükmü açıklarken, "Denizin suyu temiz, ölüsü (balığı) ise helaldir" diyerek deniz canlılarını bu genel "leş" yasağından istisna etmiştir.

Hırsızlığın Cezası: Mâide Suresi 38. ayette hırsızlık yapanın elinin kesilmesi emredilir. Hz. Peygamber bu cezanın uygulanabilmesi için çalınan malın belirli bir değerin (nisap miktarının) üzerinde olması ve korunan bir yerden (kilitli alan, ev vb.) çalınmış olması gerektiği şartlarını getirerek ayetin uygulama sınırlarını çizmiştir.

Konu ile ilgili güncel bir örnek vererek konuyu bitirmek istiyorum.

Bazı sosyal medya vaizlerinin “Namazda, Fatiha’dan sonra âmin demenin Kur’an’da bulunmadığından bidat olduğunu” ileri sürdüklerine şahit oluyoruz.

Dinini doğru anlayıp yaşamaya çalışan Müslümanın, böyle bir iddia ile karşılaştığında “Peygamberimiz bu konuda ne demiş, ne yapmış” diye sorması, eğer sahih bir rivayete ulaşırsa bu rivayetin ve ona dayalı uygulamaların Kur’an’da var sayılması gereğine inanması gerekir.

Dünyada milyonlarca Müslüman, sesli veya sessiz olarak kılınan namazlarda, Fatiha’dan sonra “âmîn!” diyorlar. Âlim, cahil, imam, cemaat, çeşitli mezheplere mensup Müslümanlar bu uygulamayı asırlardır yapıyorlar.

Yeri gelmişken hemen her ilmihal kitabında bulunan bu konuyu özetle aktarayım:

Allah Resulü “İmam, Fatiha’yı tamamlayıp ‘âmîn’ dediğinde siz de ‘âmîn’ deyiniz. Çünkü o esnada melekler de ‘âmîn’ derler. Âmîn’i meleklerin ‘âmîn’ine muvafık düşen kimsenin geçmiş günahları affolunur” buyurmuşlar. (Buhârî, Daavât 63; Müslim, Salât 72).

Bu hadise göre namazda Fatiha’dan sonra “âmîn” demek sünnettir. “Allah’ım, duamı kabul et!” demektir.

Hanefî ve Malikî mezheplerine göre “âmîn” gerek imam gerekse cemaat tarafından sessizce söylenir. Kıraatin açıktan yapıldığı namazlarda da kıraatin sessiz yapıldığı namazlarda da böyledir.

Şâfi ve Hanbelî mezheplerine göre ise kıraatin açıktan yapıldığı namazlarda bu sözün sesli olarak ve imamla birlikte söylenmesi sünnettir.

Şu hâlde Fâtiha’dan sonra “âmîn” demek dört mezhebe göre sünnettir. Sesli veya sessiz söylenmesi konusundaki farklı açıklamalar ise, örnek uygulamalarla ilgili farklı rivayetlere dayanmaktadır.

Bu durumda Fatiha’dan sonra “âmin” demek Kur’an’da yok, öyle ise dinde de olmaması gerekir demek konuya doğru bir yaklaşım tarzı olmaz.

Son olarak ifade etmek istiyorum ki yaşadığımız dini hayatımızdan Kur’an’da olmayan her şeyi çıkarıp atarsak elimizde yaşanacak bir din kalmaz. Bu durumda doğru dürüst ne namaz kılabilir ne oruç tutabilir ne hac yapabilir, nede zekât verebiliriz.

Fahri SAĞLIK

Emekli Müftü