TÜRK MİLLÎ EĞİTİM SİSTEMİNİN TEMEL İLKELERİ
Türkiye’de eğitim denildiğinde akla sadece okul binaları, sınavlar ya da müfredatlardan ziyade hepsinin dayandığı Türk milli eğitim sistemi gelmelidir. Kökleri Cumhuriyet’in kuruluş felsefesine dayanan ve çerçevesi 1739 sayılı Milli Eğitim Temel Kanunu ile çizilmiş kapsamlı bir anlayışı ifade eden bu temel ilkeler, aslında toplumumuzun nasıl inşa edildiğinin hakkında bize ışık tutar.
GENELLİK VE EŞİTLİK
Türk milli eğitim sisteminin en önemli dayanaklarından biri “genellik ve eşitlik” ilkesidir:
“Eğitim kurumları dil, ırk, cinsiyet, engellilik ve din ayırımı gözetilmeksizin herkese açıktır.”
Eğitimde hiçbir kişiye, aileye, zümreye veya sınıfa imtiyaz tanınamaz. Buna göre eğitim hizmetleri; dil, ırk, cinsiyet, din ya da ekonomik durum farkı gözetilmeksizin herkese açıktır. Eğitim hakkı bir ayrıcalık değil, anayasal bir haktır. Bu ilke, sosyal adaletin eğitim yoluyla sağlanmasını hedefler.
FERDİN VE TOPLUMUN İHTİYAÇLARI
“Milli eğitim hizmeti, Türk vatandaşlarının istek ve kabiliyetleri ile Türk toplumunun ihtiyaçlarına göre düzenlenir."
YÖNELTME
"Fertler, eğitimleri süresince, ilgi, istidat ve kabiliyetleri ölçüsünde ve doğrultusunda çeşitli programlara veya okullara yöneltilerek yetiştirilirler.
(Değişik: 16/8/1997 - 4306/3 md.) Milli eğitim sistemi, her bakımdan, bu yöneltmeyi gerçekleştirecek biçimde düzenlenir. Bu amaçla, ortaöğretim kurumlarına, eğitim programlarının hedeflerine uygun düşecek şekilde hazırlık sınıfları konulabilir.
Yöneltmede ve başarının ölçülmesinde rehberlik hizmetlerinden ve objektif ölçme ve değerlendirme metotlarından yararlanılır.”
Eğitim yalnızca bireyi değil, toplumu da gözetir. Eğitim sistemi, bireyin ilgi ve yeteneklerini geliştirmeyi amaçlarken aynı zamanda ülkenin ekonomik, sosyal ve kültürel kalkınmasına katkı sağlayacak insan gücünü yetiştirmeyi de hedefler.
Yani eğitim hem kişisel gelişimin hem de toplumsal ilerlemenin lokomotifidir.
Her öğrencinin ilgi ve kabiliyeti farklıdır. Bu nedenle “yöneltme” ilkesi büyük önem taşır. Öğrencilerin ilgi, istidat ve kabiliyetlerine göre uygun programlara ve mesleklere yönlendirilmesi esastır.
Bu yaklaşım hem bireysel mutluluğu hem de iş gücü verimliliğini artırmayı amaçlar.
EĞİTİM HAKKI
“İlköğretim görmek her Türk vatandaşının hakkıdır.
İlköğretim kurumlarından sonraki eğitim kurumlarından vatandaşlar ilgi, istidat ve kabiliyetleri ölçüsünde yararlanırlar.”
FIRSAT VE İMKÂN EŞİTLİĞİ
“Eğitimde kadın, erkek herkese fırsat ve imkân eşitliği sağlanır.
Maddi imkanlardan yoksun başarılı öğrencilerin en yüksek eğitim kademelerine kadar öğrenim görmelerini sağlamak amacıyla parasız yatılılık, burs, kredi ve başka yollarla gerekli yardımlar yapılır.
Özel eğitime ve korunmaya muhtaç çocukları yetiştirmek için özel tedbirler alınır.”
Sistemin bir diğer temel taşı, fırsat ve imkân eşitliğidir. Maddi imkânsızlıklar ya da sosyal koşullar, bireyin eğitim almasına engel olmamalıdır.
Devletimiz; burs, kredi ve yatılılık gibi uygulamalarla bu eşitliği sağlar.
Özellikle dezavantajlı bölgelerde yapılan bu yöndeki yatırımlar bu ilkenin somut yansımalarıdır.
SÜREKLİLİK VE HAYAT BOYU ÖĞRENME
“Fertlerin genel ve mesleki eğitimlerinin hayat boyunca devam etmesi esastır.
Gençlerin eğitimi yanında, hayata ve iş alanlarına olumlu bir şekilde uymalarına yardımcı olmak üzere, yetişkinlerin sürekli eğitimini sağlamak için gerekli tedbirleri almak da bir eğitim görevidir.”
Eğitim sadece okul çağında başlayıp sonra da biten bir süreç değildir. Süreklilik ilkesi, bireyin hayatı boyunca öğrenmeye açık olmasını esas alır. Halk eğitim merkezleri, açık öğretim uygulamaları ve yetişkin eğitim programları bu anlayışın bir sonucudur.
ATATÜRK İLKE VE İNKILAPLARINA BAĞLILIK
“Eğitim sistemimizin her derece ve türü ile ilgili ders programlarının hazırlanıp uygulanmasında ve her türlü eğitim faaliyetlerinde Atatürk inkılap ve ilkeleri ve Anayasada ifadesini bulmuş olan Atatürk milliyetçiliği temel olarak alınır.
Milli ahlak ve milli kültürün bozulup yozlaşmadan kendimize has şekli ile evrensel kültür içinde korunup geliştirilmesine ve öğretilmesine önem verilir.
Milli birlik ve bütünlüğün temel unsurlarından biri olarak Türk dilinin, eğitimin her kademesinde, özellikleri bozulmadan ve aşırılığa kaçılmadan öğretilmesine önem verilir; çağdaş eğitim ve bilim dili halinde zenginleşmesine çalışılır ve bu maksatla Atatürk Kültür, Dil ve Tarih Yüksek Kurumu ile işbirliği yapılarak Mili Eğitim Bakanlığınca gereken tedbirler alınır.”
Türk milli eğitim sisteminin temelinde, Cumhuriyet’imizin kurucusu Gazi Mustafa Kemal Atatürk’ün ilke ve inkılapları yer alır. Eğitim, laik ve demokratik bir hukuk devleti anlayışı doğrultusunda; bilimsel düşünceyi esas alan bireyler yetiştirmeyi hedefler.
Bu yönüyle eğitim sistemi, yalnızca bilgi aktarmayı değil, aynı zamanda çağdaş ve eleştirel düşünebilen yurttaşlar yetiştirmeyi de amaçlar.
DEMOKRASİ EĞİTİMİ
“Güçlü ve istikrarlı, hür ve demokratik bir toplum düzeninin gerçekleşmesi ve devamı için yurttaşların sahip olmaları gereken demokrasi bilincinin, yurt yönetimine ait bilgi, anlayış ve davranışlarla sorumluluk duygusunun ve manevi değerlere saygının, her türlü eğitim çalışmalarında öğrencilere kazandırılıp geliştirilmesine çalışılır; ancak, eğitim kurumlarında Anayasada ifadesini bulan Atatürk milliyetçiliğine aykırı siyasi ve ideolojik telkinler yapılmasına ve bu nitelikteki günlük siyasi olay ve tartışmalara karışılmasına hiçbir şekilde meydan verilmez.”
Demokrasi bilincinin küçük yaşlardan itibaren kazandırılması, eğitim sisteminin öncelikli hedefleri arasındadır.
Öğrencilerin farklı düşüncelere saygı duyan, hak ve sorumluluklarının farkında bireyler olarak yetişmesi için gereken tüm tedbirler alınır.
LAİKLİK
“Türk milli eğitiminde laiklik esastır. Din kültürü ve ahlak öğretimi ilköğretim okulları ile lise ve dengi okullarda okutulan zorunlu dersler arasında yer alır.”
Laiklik ilkesi ise eğitimin, bilimsel ve akılcı temeller üzerinde yürütülmesini güvence altına alır.
BİLİMSELLİK
“Her derece ve türdeki ders programları ve eğitim metotlarıyla ders araç ve gereçleri, bilimsel ve teknolojik esaslara ve yeniliklere, çevre ve ülke ihtiyaçlarına göre sürekli olarak geliştirilir.
Eğitimde verimliliğin artırılması ve sürekli olarak gelişme ve yenileşmenin sağlanması bilimsel araştırma ve değerlendirmelere dayalı olarak yapılır.
Bilgi ve teknoloji üretmek ve kültürümüzü geliştirmekle görevli eğitim kurumları gereğince donatılıp güçlendirilir; bu yöndeki çalışmalar maddi ve manevi bakımından teşvik edilir ve desteklenir.”
PLANLILIK
“Milli eğitimin gelişmesi iktisadi, sosyal ve kültürel kalkınma hedeflerine uygun olarak eğitim – insan gücü - istihdam ilişkileri dikkate alınmak suretiyle, sanayileşme ve tarımda modernleşmede gerekli teknolojik gelişmeyi sağlayacak mesleki ve teknik eğitime ağırlık verecek biçimde planlanır ve gerçekleştirilir.
Mesleklerin kademeleri ve her kademenin unvan, yetki ve sorumlulukları kanunla tespit edilir ve her derece ve türdeki örgün ve yaygın mesleki eğitim kurumlarının kuruluş ve programları bu kademelere uygun olarak düzenlenir.
Eğitim kurumlarının yer, personel, bina, tesis ve ekleri, donatım, araç, gereç ve kapasiteleri ile ilgili standartlar önceden tespit edilir ve kurumların bu standartlara göre optimal büyüklükte kurulması ve verimli olarak işletilmesi sağlanır.”
KARMA EĞİTİM
“Okullarda kız ve erkek karma eğitim yapılması esastır. Ancak eğitimin türüne, imkân ve zorunluluklara göre bazı okullar yalnızca kız veya yalnızca erkek öğrencilere ayrılabilir.”
EĞİTİM KAMPÜSLERİ VE OKUL İLE AİLENİN İŞ BİRLİĞİ:
“Aynı alan içinde birden fazla örgün ve/veya yaygın eğitim kurumunun bir arada bulunması halinde eğitim kampüsü kurulabilir ve bunların ortak ihtiyaçlarını karşılamak üzere eğitim kampüsü yönetimi oluşturulabilir.
Eğitim kampüsü bünyesindeki ortak açık alan, kantin, salon ve benzeri yerlerin işlettirilmesi veya işletilmesi kampüs yönetimince yerine getirilir. Bu şekilde elde edilen gelirler,
kampüsün ortak giderlerinde kullanılır.
Eğitim kampüslerinin kuruluşu, yönetiminin oluşumu, gelirlerinin harcanması ve denetlenmesi ile bu fıkrada belirtilen diğer hususlar Maliye Bakanlığı ve Milli Eğitim Bakanlığınca müştereken hazırlanan yönetmelikle düzenlenir.
Eğitim kurumlarının amaçlarının gerçekleştirilmesine katkıda bulunmak için okul ile aile arasında işbirliği sağlanır. Bu amaçla okullarda okul-aile birlikleri kurulur. Okul-aile birlikleri, okulların eğitim ve öğretim hizmetlerine etkinlik ve verimlilik kazandırmak, okulların ve maddi imkânlardan yoksun öğrencilerin zorunlu ihtiyaçlarını karşılamak üzere; aynî ve nakdî bağışları kabul edebilir, maddi katkı sağlamak amacıyla sosyal ve kültürel etkinlikler ve kampanyalar düzenleyebilir, okulların bünyesinde bulunan açık alan, kantin, salon ve benzeri yerleri işlettirebilir veya işletebilirler. Öğrenci velileri hiçbir surette bağış yapmaya zorlanamaz.
Okul-aile birliklerinin kuruluş ve işleyişi, birlik organlarının oluşturulması ve seçim şekilleri, sosyal ve kültürel etkinliklerden sağlanan maddi katkılar, bağışların kabulü, harcanması ve denetlenmesi ile açık alan, kantin, salon ve benzeri yerlerin işlettirilmesi veya işletilmesinden sağlanan gelirlerin dağıtım yerleri ve oranları, harcanması ve denetlenmesine dair usul ve esaslar, Maliye Bakanlığı ve Milli Eğitim Bakanlığınca müştereken hazırlanan yönetmelikle düzenlenir.
Milli Eğitim Bakanlığınca belirlenecek usul ve esaslar çerçevesinde, gerekli görülen hallerde il milli eğitim müdürlükleri; il sınırları içerisinde bulunan bir veya birden fazla eğitim kampüsü yönetiminin veya okul-aile birliğinin işlettirebileceği veya işletebileceği yerlere ilişkin ihaleleri bunlar adına yapmaya yetkilidir.
Eğitim kampüsleri ve okul-aile birliklerinin gelirleri, genel bütçe gelirleri ile ilişkilendirilmeksizin eğitim kampüsü yönetimi ve okul-aile birliği adına bankalarda açılan özel hesaplarda tutulur.
Eğitim kampüsü yönetimleri ve okul-aile birlikleri, bu madde kapsamında yapacakları işlemler ve düzenlenen kâğıtlar yönünden damga vergisi ve harçlardan muaf; bunlara ve bunlar tarafından yapılan bağış ve yardımlar ise veraset ve intikal vergisinden müstesnadır.”
HER YERDE EĞİTİM
“Milli eğitimin amaçları yalnız resmi ve özel eğitim kurumlarında değil, aynı zamanda evde, çevrede, işyerlerinde, her yerde ve her fırsatta gerçekleştirilmeye çalışılır.
Resmi, özel ve gönüllü her kuruluşun eğitimle ilgili faaliyetleri, Milli Eğitim amaçlarına uygunluğu bakımından Milli Eğitim Bakanlığının denetimine tabidir.”
(Kanun Maddeleri için Kaynak: https://www.mevzuat.gov.tr/
Türk milli eğitim sisteminin temel ilkeleri, sadece mevzuat metninde yer alan maddeler değildir. Bu ilkeler; eşitlikçi, demokratik, üretken ve çağdaş bir toplum idealinin eğitim alanındaki yansımasıdır.
Eğitim politikaları zamanla değişebilir, müfredatlar güncellenebilir; ancak sistemin dayandığı bu temel ilkeler, Türkiye Cumhuriyeti’nin geleceğini şekillendirmeye her daim devam edecektir.
Öğretmenler olarak şahsım dahil, tüm mesai arkadaşlarım ve meslektaşlarım ile, Türk milli eğitim sisteminin temelinde, gelecek nesillere rehberlik etmeye devam ediyor olacağız.
Saygılarımla.
Dr. Meryem ÇILDIR
