Şema Terapi: Geçmişin İzlerini Günümüzde Onarmak

Özet: Şema Terapi (ŞT), geleneksel bilişsel davranışçı teknikleri, nesne ilişkileri, bağlanma teorisi ve yaşantısal tekniklerle birleştiren bütüncül bir psikoterapi modelidir. Özellikle kişilik bozuklukları ve kronikleşmiş duygusal sorunların tedavisinde yüksek başarı oranına sahiptir. Bu makalede, şemaların oluşum mekanizması, en sık rastlanan 18 erken dönem uyumsuz şeması, klinik örnekler ve çözüm önerileri APA formatı çerçevesinde ele alınmaktadır.

Giriş: Şema Terapi Nedir?

Şema Terapi, 1990'lı yılların başında Jeffrey Young tarafından, standart Bilişsel Davranışçı Terapi’den (BDT) yeterince fayda göremeyen danışan, psikolog, klinik psikolog, psikoterapist ve psikolojik danışmanlar için geliştirilmiştir (Young ve ark., 2003). Young, bireylerin çocukluk ve ergenlik döneminde karşılanmayan temel duygusal ihtiyaçlarının (güvenli bağlanma, özerklik, kendini ifade etme hakkı, gerçekçi sınırlar), yetişkinlikte yaşamı zorlaştıran "Erken Dönem Uyumsuz Şemalar"a dönüştüğünü savunur.

Şemalar; anılar, duygular, bedensel duyumlar ve bilişlerden oluşan, kişinin kendisi ve dünya ile olan ilişkisini belirleyen kalıplardır. Bir şema tetiklendiğinde kişi, mantıklı düşünmekten ziyade çocuklukta hissettiği yoğun duyguları (korku, öfke, değersizlik) o anın gerçeğiymiş gibi yaşar.

En Sık Rastlanan Şemalar ve Hayatın İçinden Örnekler

Young’ın modelinde şemalar beş ana alan altında toplanır. İşte gündelik hayatta en sık karşımıza çıkan örnekler:

1. Kopukluk ve Reddedilmişlik Alanı

Bu alan, kişinin güvenlik, kabul ve ilgi ihtiyaçlarının karşılanmadığı bir geçmişten gelir.

  • Terkedilme / Kararsızlık Şeması: "Herkes beni eninde sonunda bırakıp gidecek" inancıdır.

    • Örnek: Partneri bir iş yemeğine gittiğinde, kişinin sanki bir daha hiç dönmeyecekmiş gibi yoğun bir terk edilme paniği yaşaması ve kıskançlık krizleri çıkararak ilişkiyi sabote etmesi.

  • Kusurluluk / Utanç Şeması: Kişinin özünde bozuk veya sevilmez olduğuna dair derin inancı.

    • Örnek: İş yerinde bir sunum yaparken, herkesin onun "aslında ne kadar yetersiz" olduğunu anlayacağından korkması (Imposter Syndrome).

2. Zedelenmiş Özerklik ve Kendini Ortaya Koyma

Kişinin kendi başına ayakta duramayacağı veya dünyanın aşırı tehlikeli olduğu inancını kapsar.

  • Tehditler Karşısında Dayanıksızlık: Her an bir felaket (hastalık, kaza, iflas) olacağı korkusu.

    • Örnek: Hafif bir baş ağrısında "Kesin beyin tümörüm var" diye düşünerek hastane hastane gezmek (Hipokondriyazis).

3. Zedelenmiş Sınırlar

Başkalarının haklarına saygı duymakta veya öz disiplin sağlamakta zorluk çekilen alandır.

  • Haklılık / Görkemlilik Şeması: Kuralların kendisi için geçerli olmadığını düşünme.

    • Örnek: Trafikte emniyet şeridinden gidip, birisi uyardığında aşırı öfkelenerek "Sen benim kim olduğumu biliyor musun?" tepkisi vermek

Şemalarla Baş Etme Biçimleri: Teslim, Kaçınma, Aşırı Telafi

Şemalarımız tetiklendiğinde üç farklı savunma mekanizması geliştiririz:

  1. Şemaya Teslim Olma: Şemanın doğruluğunu kabul edip ona uygun yaşamak. (Örn: Değersiz hissettiği için kendisine kötü davranan bir eş seçmek.)

  2. Şemadan Kaçınma: Şemanın yarattığı acıyı hissetmemek için duyguları uyuşturmak veya o durumlardan kaçmak. (Örn: Reddedilme korkusuyla hiç kimseyle flört etmemek, alkol kullanarak duyguları bastırmak.)

  3. Aşırı Telafi (Saldırı): Şemanın tam tersiymiş gibi davranmak. (Örn: İçten içe aşağılık kompleksi yaşayan birinin dışarıya karşı kibirli ve narsist davranması.)

Uygulama ve Öneriler: Şemaları Nasıl Yönetebiliriz?

Şema terapinin temel amacı, danışanın "Sağlıklı Yetişkin" modunu güçlendirmektir. İşte bu süreçte kullanılan bazı uygulamalar:

1. Şema Günlüğü Tutmak

Duygularınızın yoğunlaştığı bir anı not edin:

  • Şu an ne hissediyorum?

  • Hangi şemam tetiklendi? (Örn: Yetersizlik)

  • Bu hissim geçmişte kime/neye benziyor? (Örn: Babamın eleştirilerine)

  • Şu anki yetişkin halim bu duruma ne derdi?

2. İmgeleme ve Yeniden Ebeveynlik (Reparenting)

Gözlerinizi kapatıp o acı veren çocukluk anısına gidin. O küçük çocuğa gidin ve ona sarılın. O gün duymaya ihtiyaç duyduğu şeyi bugün ona siz söyleyin: "Seni görüyorum, yanındayım ve sen değerlisin."

3. Mod Çalışmaları

İçinizdeki o acımasız eleştirel sesi (Cezalandırıcı Ebeveyn Modu) fark edin ve ona "Dur!" deyin. Sağlıklı yetişkin tarafınızı bir avukat gibi savunmaya geçirin.

Sonuç: Değişim Mümkün Mü?

Şemalar çocuklukta hayatta kalmamızı sağlayan "zırhlar" dı. Ancak bugün o zırhlar bizi ağırlaştırıyor ve hareket etmemizi engelliyor. Şema Terapi ile bu kalıpları fark etmek ve değiştirmek uzun soluklu ama kalıcı bir iyileşme sağlar. Unutmayın; kader zannettiğiniz şeyler, aslında değiştirilmeyi bekleyen şemalarınızdır.

Profesyonel Yardım Çağrısı

Bu makalede anlatılan durumlar size tanıdık geliyorsa, kendinizi sürekli aynı döngülerin (hatalı ilişkiler, bitmeyen kaygılar, yetersizlik hissi) içinde buluyorsanız, bu sizin suçunuz değil; sadece ruhsal dünyanızın onarılmaya ihtiyacı var. Profesyonel bir yardım almak, sadece semptomları dindirmek değil, hayatınızın kontrolünü yeniden elinize almaktır.

Pek çok klinik psikolog, psikoterapist uzman kadrolarıyla, aile danışmanlığı ve psikolojik danışmanlık merkezleriyle ve klinik ortamlarıyla bu köklü değişim yolculuğunda yanınızda. Kendinize bir şans verin; çünkü siz, geçmişin hayaletlerinden daha değerlisiniz. Hemen bir randevu alarak bu döngüyü kırmaya ne dersiniz? Daha fazla bilgi ve sorularınız için bana ulaşabilirsiniz 📲 0533 373 81 23

Kaynakça (APA 7)

  • Young, J. E., Klosko, J. S., & Weishaar, M. E. (2003). Schema therapy: A practitioner's guide. Guilford Press.

  • Arntz, A., & Jacob, G. (2012). Schema therapy in practice: An introductory guide to the schema mode approach. Wiley-Blackwell.

  • Farrell, J. M., & Shaw, I. A. (2014). Group schema therapy for borderline personality disorder: A step-by-step treatment manual with patient workbook. Wiley-Blackwell.

Geçmişin izleri