Türkiye'de yüksek faizler, sıkı para politikası ve azalan alım gücü tüketim alışkanlıklarını değiştiriyor. Merkez Bankası ve Bankalararası Kart Merkezi verilerine göre, yılın ilk 10 ayında kartlı harcamalarda gıda, market ve zorunlu ödemelerin ağırlığı artarken seyahat, otomobil kiralama, elektronik ve eğlence harcamalarında işlem sayısı geriledi. Kartlı ödemelerin toplam tutarı 27 trilyon lirayı aşarken, işlem başına ortalama harcamadaki yüzde 27,4'lük artış yıllık enflasyonun altında kaldı.
Tüketim alışkanlıkları değişiyor: Öncelik artık temel ihtiyaçlarda
Türkiye'de uygulanan sıkı para politikası, yüksek finansman maliyetleri ve hane halkı bütçeleri üzerindeki baskı, tüketimin bileşimini değiştiriyor.
Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankasının (TCMB) yayımladığı, Bankalararası Kart Merkezi (BKM) kaynaklı kartlı ödeme verileri, tüketicilerin harcamalarında temel ihtiyaçların giderek daha fazla ağırlık kazandığını ortaya koyuyor.
2026 yılının ocak-ekim döneminde banka ve kredi kartlarıyla yapılan işlemlerde market alışverişleri, gıda harcamaları, vergi ödemeleri ve sigorta gibi zorunlu kalemler öne çıktı.
Buna karşılık seyahat, otomobil kiralama, elektronik eşya ve eğlence gibi ertelenebilir harcama gruplarında işlem sayıları azaldı.
Veriler, tüketicilerin harcamalarını zorunlu ihtiyaçlara yönlendirdiğine ve isteğe bağlı tüketim alanlarında daha seçici davrandığına işaret ediyor.
Kartlı harcamalar 27 trilyon lirayı aştı
TCMB verilerine göre yılın ilk 10 ayında banka ve kredi kartlarıyla toplam 18 milyar 81 milyon işlem gerçekleştirildi.
Geçen yılın aynı dönemine göre işlem sayısı yüzde 11,8 artarken, toplam ödeme tutarı yüzde 42,4 yükselerek 27 trilyon 28,8 milyar liraya ulaştı.
Kartlı alışveriş başına ortalama ödeme ise 1.173,22 liradan 1.494,80 liraya çıktı.
Böylece ortalama işlem tutarındaki yıllık artış yüzde 27,4 olarak gerçekleşti.
Bu oran, ekim ayında yüzde 29,77 seviyesinde bulunan yıllık tüketici enflasyonunun altında kaldı.
Ancak işlem başına ortalama ödeme tutarındaki artışın doğrudan bir fiyat endeksi olmadığına dikkat çekmek gerekiyor. Söz konusu değişim, fiyatların yanı sıra satın alınan ürünlerin miktarından ve harcamaların sektörel dağılımından da etkileniyor.
Bununla birlikte veriler, kartlı ödeme tutarlarındaki nominal büyümeye rağmen tüketicilerin alışveriş tercihlerinde belirgin bir değişim yaşandığını gösteriyor.
Elektronik, seyahat ve eğlence harcamalarında gerileme
Kartlı ödeme verilerinde en dikkat çekici gelişmelerden biri, zorunlu olmayan harcama kalemlerindeki işlem sayılarının azalması oldu.
Yılın ilk 10 ayında bazı sektörlerde kaydedilen değişimler şöyle:
-
Otomobil kiralama: İşlem sayısı yüzde 34,1 azaldı.
-
Havayolu taşımacılığı: Kartlı işlem adedi yüzde 9,3 geriledi.
-
Kumarhane ve içkili yerler: İşlem sayısında yüzde 14,9 düşüş yaşandı.
-
Doğrudan pazarlama: İşlem adedi yüzde 37,2 azaldı.
-
Elektrik-elektronik eşya ve bilgisayar: İşlem sayısı yüzde 9,9 geriledi.
Özellikle elektronik eşya ve bilgisayar alışverişlerindeki düşüş, dayanıklı tüketim ürünlerine yönelik talebin zayıfladığına işaret ediyor.
Yüksek fiyatlar ve finansman maliyetleri, tüketicilerin elektronik cihaz yenileme kararlarını ertelemesinde etkili olabilecek unsurlar arasında bulunuyor.
Seyahat ve otomobil kiralama işlemlerindeki azalma da hane halklarının ulaşım ve tatil harcamalarında daha temkinli davrandığını gösteriyor.
Market harcamalarının payı yükseldi
Tüketim sepetindeki değişimin en belirgin göstergelerinden biri market ve alışveriş merkezi harcamalarında görüldü.
Yılın ilk 10 ayında market ve AVM kategorisinde toplam 6 milyar 800 milyon kartlı işlem gerçekleştirildi.
Bu işlemlerin toplam parasal büyüklüğü 5 trilyon 448,3 milyar liraya ulaştı.
Geçen yılın aynı dönemine göre:
-
İşlem sayısı yüzde 15,8 arttı.
-
Toplam ödeme tutarı yüzde 50,2 yükseldi.
-
Kartlı işlemler içindeki adet payı yüzde 36,3'ten yüzde 37,6'ya çıktı.
-
Toplam kartlı ödeme tutarı içindeki payı yüzde 19,1'den yüzde 20,2'ye yükseldi.
-
Alışveriş başına ortalama ödeme yüzde 29,8 artarak yaklaşık 801 liraya ulaştı.
Bu veriler, market ve AVM kategorisinin toplam kartlı harcamalar içerisindeki ağırlığının arttığını gösteriyor.
Bununla birlikte işlem sayısındaki yükseliş, tek başına tüketicilerin daha küçük sepetlerle alışveriş yaptığını kanıtlamıyor. Alışveriş sıklığındaki değişimin daha ayrıntılı değerlendirilebilmesi için ürün miktarı ve sepet içeriğine ilişkin verilere de ihtiyaç bulunuyor.
Vergi ve kamu ödemeleri 2,1 trilyon lirayı geçti
Kartlı ödeme verilerinde dikkat çeken bir başka gelişme, kamu ve vergi ödemelerindeki yüksek artış oldu.
Vergi, harç, ceza ve diğer kamu yükümlülüklerini kapsayan kategoride yılın ilk 10 ayında işlem sayısı yüzde 19,3 artarak 300 milyonun üzerine çıktı.
Bu kategoride yapılan toplam ödeme tutarı ise yüzde 78,7 yükselerek 2 trilyon 117,5 milyar liraya ulaştı.
Kamu ödemelerindeki artış, kartların yalnızca alışverişlerde değil, yasal yükümlülüklerin yerine getirilmesinde de yoğun biçimde kullanıldığını gösteriyor.
Ancak ödeme tutarlarındaki yükselişte vergi ve harç tarifelerindeki değişimlerin, ödeme yöntemlerindeki farklılaşmanın ve işlem hacmindeki artışın etkileri de bulunabileceğinden, artışın tamamını hane halkının borçlanma ihtiyacına bağlamak mümkün değil.
Sigorta ödemelerinde yüzde 84'e yakın artış
Zorunlu veya riskten korunma amacıyla yapılan harcamalarda da dikkat çekici artışlar yaşandı.
Sigorta kategorisinde kartlı işlem sayısı yüzde 6,2 yükselirken, toplam ödeme tutarı yüzde 83,9 arttı.
Poliçe başına ortalama kartlı ödeme tutarı 5.935 liradan 10.282 liraya çıktı.
Bu gelişme, sigorta harcamalarının hane halkı ve işletmelerin bütçeleri içerisindeki ağırlığının arttığına işaret ediyor.
Özellikle trafik sigortası ve kasko gibi kalemlerde prim tutarlarının yükselmesi, sigorta ödemelerinin nominal büyüklüğünü etkileyen unsurlar arasında bulunuyor.
Kuyumcularda işlem sayısı düştü, ödeme tutarı yükseldi
Kuyumculuk sektöründe ise işlem sayısı ile toplam ödeme tutarı arasında belirgin bir ayrışma yaşandı.
Yılın ilk 10 ayında kuyumcularda kartlı işlem sayısı yüzde 1,7 azalarak 21,8 milyona geriledi.
Buna karşılık toplam ödeme tutarı yüzde 59,7 artarak 664 milyar liraya ulaştı.
İşlem başına ortalama ödeme tutarı da yüzde 62,4 yükselerek 30.514 liraya çıktı.
Bu tablo, kuyumculuk sektöründe daha az sayıda ancak daha yüksek tutarlı kartlı işlem gerçekleştirildiğini gösteriyor.
Altın fiyatlarındaki yükseliş ve tasarruf amaçlı alımlar, işlem başına tutarın artışında rol oynayabilecek faktörler arasında yer alıyor.
Ancak mevcut veriler, kuyumculardaki kartlı işlemlerin ne kadarının yatırım, ne kadarının takı veya diğer tüketim amaçlarıyla yapıldığını ayrıştırmıyor.
Restoran ve kafelerde harcamalar artmaya devam etti
Temel gıda harcamalarının yanı sıra restoran ve kafe kategorisinde de kartlı işlem sayısında artış yaşandı.
Yılın ilk 10 ayında yemek harcamalarında işlem sayısı yüzde 14,5, toplam ödeme tutarı ise yüzde 42,5 yükseldi.
Bu kategorideki artış, dışarıda yeme-içme harcamalarının tümüyle gerilemediğini gösteriyor.
Bununla birlikte nominal ödeme tutarındaki yükselişin ne kadarının fiyat artışlarından, ne kadarının tüketim miktarındaki değişimden kaynaklandığını belirlemek için ilave verilere ihtiyaç bulunuyor.
Tüketim sepetinde Maslow piramidi etkisi
Kartlı ödeme verilerinin ortaya koyduğu değişim, psikolog Abraham Maslow'un ihtiyaçlar hiyerarşisi yaklaşımıyla da değerlendiriliyor.
Maslow'un teorisinde gıda ve barınma gibi fizyolojik ihtiyaçlar ile güvenlik gereksinimleri, ihtiyaçlar piramidinin temelini oluşturuyor.
Türkiye'deki harcama verileri de zorunlu tüketim kalemlerinin kartlı ödemeler içerisindeki payının arttığını, sosyal ve teknolojik ihtiyaçlarla ilişkili bazı kategorilerde ise işlem sayılarının azaldığını gösteriyor.
Bununla birlikte tüketim tercihlerindeki değişimin yalnızca gelir kaybı veya finansal sıkılaşmayla açıklanamayacağı, sektörel fiyat değişimleri ve ödeme alışkanlıklarının da değerlendirilmesi gerektiği belirtiliyor.
İç talepte sektörel ayrışma belirginleşiyor
2026 yılının ilk 10 ayına ilişkin kartlı ödeme verileri, Türkiye'de tüketimin bütün sektörlerde aynı yönde hareket etmediğini ortaya koyuyor.
Market, kamu ödemeleri ve sigorta gibi kategorilerde nominal harcama tutarları hızla yükselirken, seyahat, otomobil kiralama ve elektronik eşya gibi alanlarda işlem sayıları geriliyor.
Bu ayrışma, sıkı finansal koşullar altında hane halklarının harcama önceliklerinin değiştiğine işaret ediyor.
Kartlı ödemelerdeki genel artışa rağmen tüketimin bileşiminde temel ihtiyaçların ağırlık kazanması, iç talebin sektörel görünümü açısından dikkat çekici bir gelişme olarak öne çıkıyor.
Kaynak: Naki Bakır, DUNYA ve ParaAnaliz
Bu Bir İlandır
