Madenlerde Yabancı İşgali ve Politik Teslimiyet
Türkiye’de son çeyrek asırdır yürütülen maden politikaları, yeraltı varlıklarını toplumsal refahın teminatı olmaktan çıkarıp, uluslararası sermayenin hammadde iştahına terk eden stratejik bir tahribata yol açmıştır. Bugün ülkenin zengin maden yatakları, milli istikbalin güvencesi olmak yerine, ulusal egemenlikten feragat edilerek küresel tekellerin insafına terk edilmektedir.
Yasal mevzuatın esnetilmesi, uluslararası sermayenin dayattığı sömürgeci iş bölümü ve devlet kurumlarının uğradığı yıpranma; bu toprakların maden sahalarını ekonomik ve ekolojik birer sömürü havzasına dönüştürmüştür. Dolayısıyla, Türkiye’deki mevcut maden düzenini sıradan bir işletme mantığının ötesine geçerek; iktidarın siyasi tercihleri, ulusal egemenliğin devri ve geleceğin ipotek altına alınması ekseninde bütüncül bir muhasebeyle masaya yatırmak tarihsel bir zorunluluktur.
Yasaların Hükümsüzlüğü ve Sermaye Egemenliği
Topraklarımızda yaşanan doğa yıkımları ve ekonomik kayıplar, sıradan bir yönetim zafiyetinden öte; hukukun, milli menfaatler karşısında sermayenin çıkarlarına teslim edilmesinin bir sonucudur. Hukuk sistemi, milletin ortak varlıklarını koruyan bir teminat olmaktan çıkarılmış, uluslararası tekellerin önündeki bürokratik engelleri temizleyen bir merciiye dönüştürülmüştür. 2004 yılında 3213 sayılı Maden Kanunu’nda yapılan değişiklikler ve ardından gerçekleştirilen yirmiden fazla yasal düzenleme, bu yıkım sürecine meşruiyet kazandıran en çarpıcı örnektir. Birbirini izleyen düzenlemelerle maden sahaları, devletin ve milletin ortak mülkiyeti olmaktan çıkarılarak şirketlerin tasarrufuna terk edilmiştir. Mevcut iktidar, ormanları, su havzalarını, koruma altındaki sit alanlarını ve birinci sınıf tarım arazilerini maden tekellerine açarak madencilik faaliyetini diğer tüm anayasal hakların ve toplumsal menfaatlerin önüne geçirmiştir.
Bürokratik düzeyde ise Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı, doğayı korumakla yükümlü bağımsız bir kurum gibi çalışmak yerine; projelerin önünü açan ve ruhsat dağıtan bir onay merkezine dönüşmüştür. Binlerce projeye verilen "ÇED Gerekli Değildir" veya "ÇED Olumlu" kararları, çevresel denetimi kâğıt üzerinde bir prosedürden ibaret bırakmıştır. Devlet yönetimi, faaliyetlerini şirketlerin önündeki yasal engelleri temizlemekle sınırlı tutmamış; halkın elindeki toprağı doğrudan hedef alan daha acımasız bir müeyyideyi de devreye sokmuştur: "Acele Kamulaştırma" uygulaması.
Anayasa’da yalnızca savaş ve vatan savunması gibi olağanüstü tehditler için öngörülen bu istisnai yetki, yerel halkın mülkiyet hakkını elinden almak ve devlet gücüyle çok uluslu şirketlerin kullanımına açmak için sıradan bir işlem hâline getirilmiştir. Bu uygulama, küresel piyasaların topraklarımız üzerindeki nüfuzunu genişletmesi için ihtiyaç duyulan yasal esnekliği sağlayarak, millî servetimizin tasfiyesine kapı aralamıştır.
Uluslararası Baskılar ve Topraklarımızın Gözden Çıkarılması
Yasal düzenlemelerin uluslararası sermaye lehine bu denli esnetilmesi, stratejik ağırlığımızı hükümsüz kılmaktadır. Bu teslimiyet bizi küresel hammadde tedarik zincirinin en savunmasız halkasına hapsetmekte; kendi kaynaklarımız üzerinden yürütülen talanı kalıcı ve kurumsal bir tahakküme dönüştürmektedir. Gelişmiş ülkeler; kendi topraklarında siyanürlü altın aramayı, sülfürik asit kullanımını ve ağır çevre kirliliğine sebebiyet veren yöntemleri ya tamamen yasaklamakta ya da katı kurallarla imkansız kılmaktadır.
Buna karşın Türkiye; esnetilen hukuki sınırları, işlevsiz hale getirilen denetim mekanizmaları ve ucuz iş gücü potansiyeliyle, dış dünyanın çevresel olarak gözden çıkardığı bir açık pazar konumuna itilmiştir. Batılı maden şirketlerinin, kendi ülkelerinde titizlikle uyguladıkları hukuk disiplinini ve çevresel standartları Türkiye’de bir kenara iterek sergiledikleri bu ikircikli tavır, nasıl bir ayrıcalıklı sömürü düzeni kurduklarını açıkça ortaya koymaktadır. Devlet yönetimi ise bağımlılık ilişkisini pekiştirerek vatanın geleceğini ipotek altına almakta; ulusal egemenliği, günübirlik sıcak para girişleri uğruna feda etmektedir.
Kaynak Transferi ve Bürokratik Çözülme
Ekonomi yönetiminin tercihleri, Türkiye’yi dış pazarın bedava maden sahasına çevirmekte; kalıcı bir yoksullaşmayı ise milletimize reva görmektedir. Topraklarımızdan çıkarılan zenginliklerin bu ülkede işlenmeden, katma değer oluşturulmadan hammadde olarak dışarıya gönderilmesine göz yumulması, endüstriyel geleceğimizin ipotek altına alınmasıdır.
Limanlarımızdan hammadde olarak gönderilen madenler, Avrupa ve Çin’deki fabrikalarda işlenip yüksek katma değerli uç ürünlere dönüştürülmekte; ardından kendi insanımıza fahiş fiyatlarla yeniden pazarlanmaktadır. Hammaddenin ihraç fiyatı ile nihai ürünün piyasa değeri arasındaki bu kabul edilemez uçurum, cari açığı kronik bir çıkmaza hapsetmekte ve ekonomik bağımsızlığımızı imha etmektedir.
Üstelik bu hammadde ihracatı, devlet tarafından sağlanan büyük muafiyetlerle desteklenmektedir. Yabancı ortaklıklara tanınan kurumlar vergisi istisnaları, gümrük muafiyetleri ve mazot destekleri; geride bırakılan sosyal ve ekolojik yıkımı onarmaya yetmeyen, sembolik düzeydeki "Devlet Hakkı" oranlarıyla tam bir tezat oluşturmaktadır.
Nitekim, toprağın ve yer altı zenginliklerinin millî menfaatler doğrultusunda yönetilmesini gözetmekle mükellef olan Maden ve Petrol İşleri Genel Müdürlüğü (MAPEG) başta olmak üzere ilgili bakanlıklar ve yerel idareciler, asli görevlerini bir kenara bırakarak maden şirketlerinin tüm yasal süreçlerini kolaylaştıran birer lojistik destek birimi hüviyetine bürünmüşlerdir. Bürokrasi, yerel iş birlikçiler, güdümlü medya ve uluslararası tekeller arasındaki bu ortaklıkta teknik denetim raporları hasıraltı edilmekte, çevre ve iş güvenliği usulsüzlükleri görmezden gelinmektedir; devlet liyakati ise rant odaklı mutlak bir teslimiyete mahkûm edilmektedir.
Uluslararası İmtiyazlar ve Halkın Ödediği Bedel
Hukuk sistemine ve yargı bağımsızlığına yöneltilen en büyük tehdit, yabancı sermayeye tanınan yargısal muafiyettir. Yerel mahkemelerin, bölge idare mahkemelerinin veya Danıştay’ın çevre hakkı temelinde verdiği yürütmeyi durdurma, proje iptal kararları; bürokratik engeller ve usul işlemleriyle işlevsiz kılınmaktadır. İptal edilen ÇED raporlarına rağmen düzenlenen yeni izinler, yargı iradesini işlevsiz birer şekli işleme indirgemektedir. Bunun ötesinde, imzalanan İkili Yatırım Anlaşmaları ve bu metinlere eklenen uluslararası hakem heyeti maddeleri, ulusal mahkemeler üzerinde bir baskı unsuru olarak kullanılmaktadır. "Şirketler tazminat davası açar, devleti zarara uğratır" söylemine sığınan hükümet, mahkeme hükümlerini yok saymakta; bu acziyetle ulusal yargı yetkisini yabancı sermayenin vesayetine teslim etmektedir.
Yaşanan bu yargısal erozyon, adalet zeminini sarsmakta ve doğanın yaşam alanlarını doğrudan hedef almaktadır. Maden projeleriyle meraları, zeytinlikleri ve verimli toprakları talan ederek üreticiyi üretim dışına itmekte; toprağımızı da geri dönüşü olmayan kapsamlı bir çevresel yıkıma sürüklemektedir. Siyanürlü arama faaliyetleri, asit kullanımı ve kontrolsüz açık ocak işletmeciliği yaşam kaynaklarımızı kalıcı olarak zehirlemektedir. İliç’ten Akbelen’e, Kazdağları’ndan Fatsa’ya kadar yaşanan felaketler, denetimsizliğin ve kurulan çarpık ortaklıkların bir sonucudur.
Çözüm Yolları ve Milli Egemenlik Hamlesi
Bu çok boyutlu sömürü düzenini değiştirmek ve yeraltı kaynaklarımızı toplumsal refahın temeli haline getirmek için şu adımlar ivedilikle hayata geçirilmelidir:
Stratejik Kamulaştırma ve Ruhsatların İptali: Bor, toryum, nadir toprak elementleri, lityum, altın ve bakır gibi stratejik öneme sahip tüm maden sahaları ve işletmeleri kamulaştırılmalıdır. Yabancı sermayeye verilmiş olan tüm arama ve işletme ruhsatları milli güvenlik gerekçesiyle iptal edilmeli; geçmişe dönük mali ve hukuki incelemeler vakit kaybetmeksizin başlatılmalıdır.
İleri Teknoloji ve Üretim: Hammadde ihracatı kesin bir dille yasaklanmalıdır. Bu topraklardan çıkarılan her maden, ancak yine bu topraklarda batarya teknolojileri, havacılık, uzay sektörü ve elektronik sanayi bileşenleri gibi uç ürünlere dönüştürüldükten sonra ihraç edilebilir. Bu amaca hizmet etmek üzere, devlet eliyle entegre "Milli Maden İşleme ve Teknoloji Tesisleri" kurulmalıdır.
Yerel Onay Sistemi: Hiçbir maden projesi, çevresel etki alanında yaşayan halkın rızası alınmadan başlatılamaz. Merkezi yönetimin tek imza ile ruhsat ve ÇED izni verme yetkisi sınırlandırılmalı, yerel halkın kararı anayasal koruma altına alınmalıdır.
Çevre Onarımı ve Gelecek Fonu: Madencilik faaliyetlerinden elde edilecek gelirler, genel bütçeden bağımsız, şeffaf bir "Gelecek Fonu" bünyesinde toplanmalıdır. Bu fonun kaynakları; yalnızca yerli teknolojinin geliştirilmesi ve tahrip edilen sahaların yeniden doğaya kazandırılması dışında hiçbir amaçla kullanılmamalıdır.
Sonuç: Ulusal Egemenlik ve Bağımsızlık Savunması
Maden sahalarındaki bu tahribatı yalnızca çevre hakkı veya ekonomik kayıplar üzerinden değerlendirmek; meselenin toplumsal yansımalarını ve millî egemenliğimizi hedef alan yıkıcı niteliğini göz ardı etmektir. Mevzuatın yabancı şirketlerin önünü açacak şekilde esnetilmesiyle başlayan, bürokratik kurumlardaki çözülmeyle derinleşen ve uluslararası hakem heyetleriyle ulusal yargıyı etkisiz bırakan bu sömürü sistemi, Türkiye’nin karar alma yetkisini ipotek altına almakta, stratejik varlıklarımız üzerindeki egemenliğimizi aşındırarak bu alanları yargı denetiminin dışına çıkarmaktadır.
Söz konusu adımlar hayata geçirilmediği takdirde, geleceğin gıda, su ve ekonomik güvenlik alanları telafisi imkansız bir biçimde kaybedilecektir. Dolayısıyla tam bağımsız bir gelecek; yeraltı kaynaklarımızın talanına son verip onları millî varlığımızın teminatı olarak korumaktan geçmektedir.
AHMET KACIR
Kaynakça
T.C. Resmî Gazete Arşivi: 3213 Sayılı Maden Kanunu ve Mevzuat Değişiklikleri.
T.C. Sayıştay Başkanlığı: Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı ile MAPEG Denetim Raporları.
TMMOB Maden Mühendisleri Odası / Ziraat Mühendisleri Odası Sektörel Raporları.
Ekoloji Kolektifi Derneği: Uluslararası Tahkim ve Hak İhlalleri Envanteri.
Anayasa Mahkemesi ve Danıştay Gerekçeli Karar Metinleri.
TÜİK Veri Tabanı Dış Ticaret Analizleri.
ICSID: Türkiye Aleyhine Açılan Uluslararası Madencilik Tahkim Davası Tutanakları.
T.C. Cumhurbaşkanlığı Strateji ve Bütçe Başkanlığı Verileri.